قهوه امروز یکی از پرمصرف‌ترین نوشیدنی‌های جهان است و هر روز میلیاردها فنجان از آن در سراسر دنیا نوشیده می‌شود. اما این نوشیدنی محبوب، مسیری چندصدساله را طی کرده تا از کوهستان‌های شرق آفریقا به خانه‌ها، کافه‌ها و رستری‌های سراسر جهان برسد.
تاریخ قهوه ترکیبی از افسانه، اسناد تاریخی، تجارت، فرهنگ و نوآوری است. در این مقاله، نگاهی به مهم‌ترین مراحل این سفر خواهیم داشت.
افسانه کالدی؛ آغاز یک روایت مشهور
یکی از مشهورترین داستان‌های مربوط به کشف قهوه، به چوپانی اتیوپیایی به نام کالدی نسبت داده می‌شود.
بر اساس این روایت، کالدی متوجه شد بزهای گله‌اش پس از خوردن میوه‌های قرمز درختی ناشناخته، پرانرژی‌تر از همیشه شده‌اند. او این میوه‌ها را نزد راهبان یک صومعه برد. در ابتدا راهبان آن‌ها را بی‌ارزش دانستند و در آتش انداختند، اما عطر دلپذیر دانه‌های برشته‌شده توجه آن‌ها را جلب کرد. سپس دانه‌ها را آسیاب و با آب دم کردند و نوشیدنی‌ای به دست آمد که به بیدار ماندن در زمان عبادت کمک می‌کرد.
با وجود شهرت این داستان، هیچ سند تاریخی معتبری وجود ندارد که ثابت کند کالدی شخصیت واقعی بوده است. بیشتر پژوهشگران این روایت را یک افسانه می‌دانند که بعدها برای توضیح منشأ قهوه شکل گرفته است.
نکته بافت: افسانه کالدی بخشی از فرهنگ قهوه است، اما نباید آن را با تاریخ مستند اشتباه گرفت.
نخستین شواهد تاریخی
قدیمی‌ترین شواهد قابل استناد درباره مصرف قهوه به قرن پانزدهم میلادی و کشور یمن بازمی‌گردد.
در آن زمان، صوفیان یمنی از نوشیدنی قهوه برای حفظ تمرکز و بیداری در عبادت‌های شبانه استفاده می‌کردند. به همین دلیل، بسیاری از تاریخ‌پژوهان، یمن را نخستین محل مصرف مستند قهوه به شکل نوشیدنی می‌دانند.
از بندر مُخا (Mocha)، قهوه به یکی از مهم‌ترین کالاهای تجاری منطقه تبدیل شد و از همین بندر به دیگر نقاط جهان راه یافت.
قهوه چگونه در جهان گسترش یافت؟
پس از یمن، قهوه به سرعت در شهرهایی مانند مکه، مدینه، قاهره، دمشق و استانبول رواج پیدا کرد.
در این شهرها، نخستین قهوه‌خانه‌ها شکل گرفتند؛ مکان‌هایی که مردم در آن‌ها دور هم جمع می‌شدند، گفت‌وگو می‌کردند، اخبار می‌شنیدند و به موسیقی یا شعر گوش می‌دادند.
به همین دلیل، قهوه‌خانه‌ها فقط محل نوشیدن قهوه نبودند؛ بلکه به بخشی از زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم تبدیل شدند.
ورود قهوه به اروپا
در قرن هفدهم، قهوه از طریق بازرگانان ونیزی وارد اروپا شد.
در ابتدا، برخی با دیده تردید به این نوشیدنی نگاه می‌کردند، اما به‌تدریج محبوبیت آن افزایش یافت و قهوه‌خانه‌های متعددی در شهرهای بزرگ اروپا تأسیس شدند.
این قهوه‌خانه‌ها به محل تجمع نویسندگان، دانشمندان، بازرگانان و اندیشمندان تبدیل شدند و نقش مهمی در تبادل ایده‌ها و شکل‌گیری جریان‌های فکری ایفا کردند.
آغاز تولید جهانی قهوه
با افزایش تقاضا، کشورهای مختلف شروع به کشت قهوه کردند.
نهال‌های قهوه از یمن به آسیا، سپس به اروپا و در نهایت به آمریکای مرکزی و جنوبی منتقل شدند.
در ادامه، کشور برزیل به بزرگ‌ترین تولیدکننده قهوه جهان تبدیل شد؛ جایگاهی که همچنان حفظ کرده است.
امروزه ده‌ها کشور در کمربند گرمسیری زمین به کشت قهوه مشغول‌اند و هر منطقه، به دلیل شرایط اقلیمی و روش‌های کشت و فرآوری، ویژگی‌های طعمی خاص خود را دارد.
از قهوه تجاری تا قهوه تخصصی
در قرن بیستم، تولید انبوه قهوه باعث شد تمرکز بسیاری از شرکت‌ها بر افزایش حجم تولید باشد. اما از دهه ۱۹۷۰ به بعد، توجه دوباره‌ای به کیفیت، منشأ دانه و ویژگی‌های طعمی شکل گرفت.
در همین دوره، مفهوم قهوه تخصصی (Specialty Coffee) به‌تدریج جایگاه خود را پیدا کرد؛ مفهومی که بر کیفیت، شفافیت زنجیره تأمین، قابلیت ردیابی و احترام به ویژگی‌های ذاتی هر دانه تأکید دارد.
امروزه قهوه تخصصی تنها یک نوشیدنی نیست؛ بلکه نتیجه همکاری کشاورزان، فرآوری‌کنندگان، صادرکنندگان، برشته‌کاران، باریستاها و مصرف‌کنندگان آگاه است.
جمع‌بندی
سفر قهوه، داستان حرکت یک میوه کوچک از ارتفاعات آفریقا به سراسر جهان است. این مسیر، از افسانه‌ها آغاز می‌شود، با اسناد تاریخی ادامه می‌یابد و به صنعتی جهانی می‌رسد که میلیون‌ها نفر در آن نقش دارند.
شناخت تاریخچه قهوه فقط دانستن چند تاریخ و نام نیست؛ بلکه کمک می‌کند ارزش تلاش تمام افرادی را که این نوشیدنی را به فنجان ما می‌رسانند، بهتر درک کنیم.
دیدگاه بافت
در بافت، باور داریم هر دانه قهوه پیش از آنکه وارد رستر شود، داستانی طولانی را پشت سر گذاشته است؛ داستانی از خاک، اقلیم، انسان و زمان. شناخت این مسیر، اولین قدم برای احترام به قهوه و لذت بردن آگاهانه از آن است.